ΤΟ ΟΡΥΓΜΑ ΤΟΥ ΕΥΠΑΛΙΝΟΥ

Είναι ένα τούνελ μήκους 1.026 μέτρα που διαπερνά το βουνό που βρίσκεται πάνω από τη πόλη του Πυθαγόρειου, το οποίο έχει υψόμετρο 248 μέτρα. Το όρυγμα σχεδιάστηκε από τον αρχιτέκτονα Ευπαλίνο Ναυστρόφο για να υδραγωγεί τη πρωτεύουσα της Σάμου κάτα τρόπο μυστικό ώστε να είναι άγνωστο το υδρευτικό δίκτυο σε τυχόν εχθρούς. Η σπουδαιότητα του έργου από μηχανικής πλευράς είναι ότι κατόρθωσαν να εργάζονται εργάτες και από τις δύο πλευρές του βουνού και να συναντηθούν σε ένα σημείο, με μία παρέκκλιση 8 μέτρων. Εργάστηκαν χιλιάδες δούλοι για να φέρουν σε πέρας το τεράστιο αυτό έργο και μάλιστα με τα πρωτόγονα μηχανικά μέσα της εποχής εκείνης. Το νερό μεταφερόταν από το υδραγωγείο από την περιοχή των Αγιάδων Μυτιληνιών στην αρχαία πρωτεύουσα της Σάμου. Με τη πάροδο πολλών ετών, το όρυγμα σκεπάστηκε και σχεδόν εξαφανίστηκαν τα ίχνη του.

Γνωστό ήταν μόνο από την ιστορία του Ηρόδοτου. Το έτος όμως 1854 μ.Χ, ο Γάλος Αρχαιολόγος Βίκτωρ Γκερέν που ενεργούσε ανασκαφές το αποκάλυψε και άρχισε εργασίες για τον καθορισμό του. Αλλά και πάλι χάθηκε . Την 22 Μαΐου 1882 ο Ηγούμενος της Αγία Τριάδος το απεκάλυψε και διατέθηκε χρηματικό ποσό από το Δημόσιο ταμείο της Ηγεμονίας της Σάμου και άρχισαν εργασίες από το Νότιο και Βόρειο μέρος του ορύγματος.

Το ολικό μήκος του ορύγματος είναι 2.874 μέτρα.

Η Έπαυλη

Στο πλάι του κάστρου του Λυκούργου, βρίσκεται μία έπαυλη που τοποθετείται στην Ελληνιστική περίοδο στο 200-150 π.Χ. που διέθετε κήπους, βεράντες και πολλά νερά. Στην έπαυλη αυτή πιθανότατα διέμεναν οι Ρωμαίοι αυτοκράτορες που πολλές φορές περνούσαν εδώ τον Χειμώνα τους και εδώ πέρασαν αρκετό διάστημα ο Αντώνιος και η Κλεοπάτρα, όπως μας λέει ο Πλούταρχος, διασκεδάζοντας.. Ήταν τέτοια η έκταση των διασκεδάσεων, που ο Σαμιακός λαός, έλεγε, πάντα κατά τον Πλούταρχο Ακόμη δεν νίκησαν και γλεντούν έτσι. Τι θα γίνει όταν νικήσουν. Η διαμονή τόσων αυτοκρατόρων στη Σάμο εξηγεί και ότι αγάλματα του Οκταβιανού Αυγούστου, του Τιβερίου, του Κλαυδίου βρέθηκαν εδώ. Κατά τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες χτίσθηκε επάνω στο βόρειο τμήμα της έπαυλης, μια Βασιλική που πιθανόν να ήταν η επισκοπική εκκλησία της Σάμου.

Τα Λουτρά

Καθώς προχωρούμε από το Πυθαγόρειο προς τη Χώρα, συναντούμε αριστερά το τεράστιο συγκρότημα των ρωμαίικών λουτρών. Μακρύτερα και απέναντι από τη λίμνη Γλυφάδα βρίσκονται οι κατακόμβες. Λίγο ψηλότερα υπάρχει ένα νεκροταφείο, ενώ προς τη θάλασσα υπάρχουν τρεις τοίχοι 6 μέτρα ύψους. Κατά τους αρχαιολόγους αυτοί μαζί με άλλους στήριζαν μια θολωτή στοά. Το οικοδομικό υλικό της στοάς αυτής χρησιμοποιήθηκε αργότερα για την ίδρυση μικρής χριστιανικής εκκλησίας που φαίνεται καθαρά με το Ιερό και το χώρο της Αγίας Τράπεζας. Η τοποθεσία καλείται Δόντια.

Θέατρο

Κάτω από το μοναστήρι της Σπηλιανής υπάρχει το θέατρο. Σώζεται μόνο η σκηνή και μία κερκίδα. Υπάρχει αρκετό υλικό και η όλη του έκταση φανερώνει πως ήταν αρκετά μεγάλη. Ικανό να δεχθεί 8.000 άτομα.

Ηραίον
Στο Ηραίο της Σάμου βρίσκονται και τα ερείπια του ομώνυμου ναού της αρχαιότητας, ο οποίος ήταν αφιερωμένος στην θεά Ήρα

Χαρακτηριστική εικόνα είναι η μια μοναδική κολώνα που παραμένει σήμερα όρθια.

Η περιοχή του Ηραίου ήταν αρχαιότατος τόπος θρησκευτικής λατρείας, κάτι που φαίνεται από το γεγονός ότι στην περιοχή υπάρχουν ερείπια από τουλάχιστον 4 ναούς

Η ανασκαφή στο χώρο του Ναού της Ήρας μαρτυρεί ότι δεν επρόκειτο περί πανελλήνιου ιερού αλλά ενός ιερού με παγκόσμια φήμη. Τα ευρήματα επιβεβαιώνουν με τον καλύτερο τρόπο την εισροή επισκεπτών από όλα τα μέρη του τότε γνωστού κόσμου: Αίγυπτο, Συρία, Ασσυρία, Βαβυλώνα, Μεσοποταμία, Περσία, Φοινίκη, Λακωνία, Αττική, Κρήτη, Κύπρο. Τα αναθήματα στη θεά αποτελούν πραγματικά έργα τέχνης, που ξεχωρίζουν για τη μοναδικότητά τους και την εκπληκτική τεχνική τους. Ένα πολυάριθμο σύνολο αφιερωμάτων από μάρμαρο, πηλό, γυαλί, χαλκό, ξύλο, ελεφαντόδοντο, χρυσό, που έχει έλθει στο φως, αποδεικνύει περίτρανα τη διεθνή ακτινοβολία του σαμιακού Ηραίου. Κλασσικοί κούροι ήταν τοποθετημένοι στη βόρεια παρυφή της Ιεράς Οδού που οδηγούσε από εδώ στο Πυθαγόρειο και αποτελούσαν τους άγρυπνους φρουρούς του Ιερού. Μικρά ναόσχημα κτίσματα, οι θησαυροί, αποτελούσαν τα θησαυροφυλάκια για την ασφάλεια των πολύτιμων αφιερωμάτων στη μεγάλη θεά της γονιμότητας και της ευφορίας.